Op het Noorderbastion in Groenlo prijkt al eeuwen het Grols kanon. Volgens overlevering achtergelaten door prins Frederik Hendrik als herinnering aan zijn roemrijke verovering van het stadje op de Spanjaarden in 1627.

Aan het eind van de vorige eeuw stond het kanon er maar verwaarloosd bij. Een vriendengroep, 'de Kanonniers', trekt zich het lot van de trots van Grolle aan. Zij gaan zich bezighouden met het onderhouden en beschermen van het historische kanon. In een van de eerste vergaderingen wordt het plan geopperd het oude kanon weer schietklaar te maken. Hiertoe moeten velerlei voorbereidingen worden getroffen die er uiteindelijk toe leiden dat op 25 oktober 1998 het Grols kanon voor het eerst in 70 jaar weer over de vesting buldert. Er wordt overgegaan tot oprichting van de Stichting Vrienden van de Grolse Kanonnen.

Het ligt in de bedoeling het kanon vaker af te schieten, op hoogtijdagen. Dit moet dan gebeuren door soldaten in historisch verantwoorde kostuums. Op 3 juni 2000 wordt hiertoe de Compagnie Grolle opgericht, als onderdeel van de Stichting Vrienden van de Grolse Kanonnen. De stichting coördineert de activiteiten rond het kanon, beheert de spullen van de compagnie en zorgt voor fondsenwerving. In eerste instantie worden de leden van de Compagnie Grolle uit de Kanonniers gerekruteerd, later worden er zelfs huurlingen van buiten de stad in dienst genomen.

Vanaf het begin is het dus de bedoeling dat de leden van de compagnie zich in historisch verantwoorde kleding hullen. Hiertoe wordt veel informatie vergaard bij onder andere het Legermuseum in Delft en het LPLG (Landelijk Platform Levende Geschiedenis). Aan de hand van patronen worden de pakken door drie vrijwilligsters gemaakt. In mei 2001 kunnen de kostuums aan het grote publiek gepresenteerd worden. Opvallend is dat er nog geen sprake is van een uniform. De soldaat in het Staatse leger droeg zijn dagelijkse kloffie in de meest bonte kleurencombinaties, aangevuld met bewapening die bij zijn functie hoorde. Dus zie je de kenmerkende wollen pofbroek tot net onder de knie en als bovenkleding een nauwsluitende jas of wambuis, afgezet met tientallen kleine knopen. Bodemvondsten van dergelijke knopen, gedaan in en rond Groenlo, dienen als voorbeeld. Een vilten hoed voorzien van struisvogelveren of helm maakt het beeld af. De kapitein is natuurlijk direct aan zijn duurdere uitrusting en kleding te herkennen. De vrouwen (marketentsters) en kinderen die met de soldaten meetrokken op veldtocht tijdens de Tachtigjarige Oorlog, zij ontbreken ook bij de Compagnie Grolle niet. Een schrijver, vaandeldrager en een aantal piekeniers maken het plaatje compleet.

Al snel verruimt de Compagnie Grolle zijn blik. Naast het afschieten van het kanon wordt een 17de eeuws kampement ingericht, compleet met kampvuren, een officierstent en tentjes voor de soldaten. In die tentjes wordt ook daadwerkelijk op een met stro gevulde linnenzak overnacht. Zo kan de Compagnie Grolle al in de beginperiode goed laten zien hoe het er aan toe ging in een Staats kampement ten tijde van de belegering van het stadje in 1627.

De ontwikkeling gaat verder. Het streven is het 17de eeuwse soldatenleven in al zijn facetten zo gedetailleerd en authentiek mogelijk weer te geven. Elk lid van de compagnie wordt geacht zich te verdiepen in zijn rol en functie. Ook het inleven gaat ver: alle 21ste eeuwse nieuwigheden dienen te zijn uitgebannen. Dus zijn bijvoorbeeld horloges, sigaretten en mobieltjes uit den boze. Indien maar enigszins mogelijk wordt een bril ingewisseld voor lenzen. Een aantal leden heeft bekwaamt in het koken van die tijd. De aardappel staat nog niet op het menu. De dagelijkse kost bestaat voor het grootste deel uit stoofpotten. Het eet- en drinkgerei dat gebruikt wordt is door een pottenbakker gemaakt naar bodemvondsten uit de omgeving van Groenlo, daterend uit het begin van de 17de eeuw.

Kampement op de Lievelder Es, september 2002. Exact op deze plek, binnen het kampement
van de Prins, stond in 1627 de tent van Frederik Hendrik (foto Paul van Druten)

Er worden negen lontslotmusketten aangeschaft. Het zijn replica's van de wapens uit de Tachtigjarige Oorlog. De musketiers bekwamen zich in het op een veilige manier, historisch verantwoord afschieten van een musket. Hiertoe wordt 'de Wapenhandelinghe' gebruikt, een instructieboek uit 1607. Met behulp van 42 etsen van de hand van Jacob de Geijn worden hierin de handelingen om een musket af te schieten gevisualiseerd. De kapitein kent alle commando's die de handelingen vergezellen en zo ontstaat een strak georganiseerde drill. Je kunt met recht stellen dat de musketiers van de Compagnie Grolle hun wapen afvuren zoals 400 jaar geleden voor het Staatse leger van prins Maurits is vastgesteld. Voor evenementen buiten Groenlo is ook een klein kaliber kanon aangeschaft, zodat de kanonnenploeg ook buiten de veste haar kunnen tentoon kan spreiden.

Naast het bivak worden ook veldslagen gehouden. De marketentsters zorgen voornamelijk voor de dagelijkse kost, maar een aantal vergezelt de soldaten naar het slagveld. Zij blijven daar altijd in de achterhoede, verzorgen gewonden, voorzien vermoeide soldaten van een natje en een droogje en ontdoen tussen de bedrijven door verslagen vijanden van alles wat maar van enige waarde is.

Naast activiteiten in Groenlo heeft de Compagnie Grolle haar vleugels verder uitgeslagen. De groep wordt steeds vaker uitgenodigd haar bivak in den lande en daar buiten op te slaan. Zo is onder andere kampement gehouden in Ter Heijde ter gelegenheid van het Trompfestival, het Archeon in Alphen aan de Rijn, Wesel (DLD) en Bourtange. Ook op het V.O.C. schip 'De Batavia' in Lelystad is de compagnie meermalen te gast geweest in kampement of om de bemanning van het schip uit te beelden. Wat dat laatste betreft bemande de Compagnie Grolle afgelopen november de Batavia ter gelegenheid van het bezoek van koningin Beatrix en de koning en koningin van Jordanië.

Compagnie Grolle brengt VOC-schip De Batavia tot leven ter gelegenheid
van het bezoek van koningin Beatrix en de koning en koningin van Jordanië (foto Godfried Nijs)

Inmiddels heeft de Compagnie al in verschillende televisieprogramma's haar opwachting gemaakt. Bij TV-Gelderland was een aflevering van 'de Geschiedenisbus' aan de compagnie gewijd. Ook figureerden leden van de compagnie in de NCRV serie 'Wij, Oranje'. En in 2005 werd met de Compagnie Grollle een documentaire gemaakt voor het Teleacprogramma 'Verre verwanten' over Willem de la Lecq, bastaardzoon van prins Maurits, die om het leven kwam tijdens de belegering van Groenlo. Bij het grootste 17de eeuwse re-enactment (levende geschiedenis) evenement van Nederland, de Slag om Grolle, had de Compagnie vanzelfsprekend een grote inbreng, zowel wat de organisatie als wat de uitvoering betreft. Tijdens dit driedaagse evenement, waarbij meer dan 400 re-enactors uit heel Europa van de partij waren, werd in oktober 2005 de belegering van Groenlo in 1627 'herbeleefd'. Compleet met een dynamisch slagveld: na elke dag werden de loopgraven verlengd en naderden de Staatse troepen steeds meer de Grolse gracht. Ook werd het historische Grols kanon, voorzien van een nieuw affuit, op het slagveld ingezet.

Het historische Grols kanon wordt afgevuurd door leden van de kanonnenploeg
van de Compagnie Grolle tijdens de Slag om Grolle, oktober 2005 (foto Nigel Hillyard)

Het kampement van de Compagnie Grolle is tijdens evenementen toegankelijk voor publiek. Dat kan zich dan op de hoogte stellen van het reilen en zeilen in het kampement. Alsof je in een andere tijd stapt, zo wordt dat vaak ervaren. Vaak horen we van bezoekers: "Geschiedenisles vond ik vroeger niks, maar dit is prachtig!" De re-enactors gaan echter nog een stapje verder en ervaren 'aan den lijve' hoe het leven in die tijd moet zijn geweest. Voor velen is dat de drijfveer om deze hobby te beoefenen. Hoe smaakt zo'n stoofpot, wat komt er allemaal bij kijken voordat je een musket of kanon kunt afschieten, hoe is het te slapen op een strozak? Dichterbij het leven zoals dat in de 17de eeuw moet zijn geweest, kun je niet komen.
Compagnie Grolle: veel meer dan soldaatje spelen alleen.

Godfried Nijs
(dit artikel is in gewijzigde vorm verschenen in Gelders Erfgoed, nr. 2007-2)